Κάποια στιγμή στη ζωή μας, μπορεί να έρθουμε αντιμέτωποι με μια πραγματικότητα που δεν είχαμε προβλέψει. Μια σχέση μπορεί να τελειώσει, μια επαγγελματική πορεία να μην εξελιχθεί όπως αναμενόταν, η επιθυμία για δημιουργία οικογένειας να μην πραγματοποιηθεί ή άλλοι παράγοντες να αλλάξουν ριζικά την καθημερινότητα και τα σχέδια για το μέλλον. Ίσως ακόμη, αντιμετωπίζουμε την ηλικία ως όριο για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων. Όσο μικρότερη ευελιξία δείχνουμε, τόσο πιο πιθανό είναι αντί να μας παρακινεί, να λειτουργεί πιεστικά, πλησιάζοντας το όριο που έχουμε θέσει.
Σε αυτές τις στιγμές, δεν είναι ασυνήθιστο να εμφανίζονται σκέψεις όπως: «Γιατί συνέβη αυτό σε εμένα;», «Τι έκανα λάθος;», «Και τώρα τι;». Η απόσταση ανάμεσα στη ζωή που φανταζόμασταν και στη ζωή που τελικά ζούμε μπορεί να βιωθεί ως προσωπική αποτυχία και να γίνει πηγή έντονης ψυχικής δυσφορίας. Ωστόσο, η προσαρμογή στις ανατροπές αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ανθρώπινες ικανότητες. Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τη δυσκολία, σημαίνει ότι μπορούμε, σταδιακά, να βρούμε έναν νέο τρόπο να συνεχίσουμε.
Η απώλεια ενός ιδεατού μέλλοντος
Συνήθως συνδέουμε το πένθος με τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου. Ωστόσο, οι άνθρωποι πενθούν και άλλες μορφές απώλειας, οι οποίες συχνά παραμένουν αόρατες στους γύρω τους. Μπορεί να πενθούμε τη ζωή που περιμέναμε να έχουμε. Την προσωπική ζωή που ονειρευόμασταν, την επαγγελματική επιτυχία που θεωρούμε ότι δεν ήρθε ποτέ, το σώμα που αλλάζει, τις δυνατότητες που χάθηκαν λόγω αποφάσεων που πήραμε.
Η βιβλιογραφία περιγράφει αυτές τις εμπειρίες ως μορφές μη αναγνωρισμένου πένθους (disenfranchised grief), δηλαδή απώλειες που δεν επικυρώνονται ή αναγνωρίζονται κοινωνικά με τον ίδιο τρόπο όπως ένας θάνατος. Το πένθος αγνοείται, η απώλεια υποβαθμίζεται και το άτομο μπορεί να νιώθει ότι δεν δικαιούται να πονά ή ότι πρέπει να ξεπεράσει γρήγορα αυτό που συνέβη, γεγονός που συχνά οδηγεί σε βαθιά απομόνωση και ανεπίλυτο συναισθηματικό πόνο. Ως παραδείγματα μπορούν να αναφερθούν η διακοπή μιας φιλίας, η διάγνωση μιας ασθένειας, η απώλεια εργασίας, η αλλαγή τόπου διαμονής κλπ.
Είναι απολύτως φυσιολογικό να θρηνεί κανείς τη ζωή που πίστευε ότι θα έχει. Στην πραγματικότητα, κάθε σημαντική απώλεια χρειάζεται χρόνο για επεξεργασία. Η αναγνώριση του πόνου δεν μας καθηλώνει, αντίθετα, αποτελεί βασική προϋπόθεση για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε.
Γιατί συγκρίνουμε τη ζωή μας με των άλλων;
Όταν βιώνουμε μια δύσκολη περίοδο, είναι εύκολο να πιστέψουμε ότι όλοι οι υπόλοιποι προχωρούν κανονικά, ενώ μόνο εμείς έχουμε μείνει πίσω. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν αυτή την αίσθηση. Οι περισσότεροι άνθρωποι παρουσιάζουν στιγμές επιτυχίας, χαράς και ολοκλήρωσης, ενώ οι δυσκολίες, οι συγκρούσεις και οι απογοητεύσεις παραμένουν ιδιωτικές.
Αυτό δημιουργεί μια γνωστική στρέβλωση: αρχίζουμε να πιστεύουμε ότι οι ζωές των άλλων είναι πιο εύκολες ή πιο επιτυχημένες από τη δική μας. Η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική. Κάθε άνθρωπος βιώνει απώλειες, αμφιβολίες και περιόδους αβεβαιότητας, ακόμη κι αν αυτές δεν είναι ορατές. Όταν το θυμόμαστε αυτό, μειώνεται η αίσθηση της μοναξιάς και αποφεύγουμε τις άδικες συγκρίσεις που επιβαρύνουν την αυτοεκτίμησή μας.
Η ενοχή στη χαρά
Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι, αν αρχίσουν να απολαμβάνουν ξανά τη ζωή, προδίδουν όσα έχασαν ή ότι δεν έχουν δικαίωμα να αισθανθούν καλά. Ίσως συμβαίνει γιατί αισθανόμαστε ότι δεν αξίζουμε τη χαρά, επειδή η ζωή δεν εξελίσσεται ακριβώς όπως ελπίζαμε. Γιατί δεν επιτρέπεται να νιώθουμε καλά, εκτός αν κάθε πτυχή της ζωής, της καριέρας ή του περιβάλλοντός μας είναι τέλεια.
Τα συναισθήματα όμως δε λειτουργούν ανταγωνιστικά. Η λύπη και η χαρά μπορούν να συνυπάρχουν. Η ικανότητα να απολαμβάνουμε μικρές θετικές εμπειρίες (μια συζήτηση με έναν/μία φίλο/-η, μια βόλτα στη φύση, ένα γεύμα, λίγες στιγμές ηρεμίας) σχετίζεται με υψηλότερα επίπεδα ψυχικής ευημερίας και συναισθηματικής ανθεκτικότητας. Η διαδικασία αυτή, αφορά τη συνειδητή παρουσία στη στιγμή και την ικανότητα να αναγνωρίζουμε ό,τι εξακολουθεί να έχει αξία στη ζωή μας.
Δεν πρόκειται για άρνηση της πραγματικότητας ούτε για υποχρέωση να είμαστε αισιόδοξοι/-ες. Πρόκειται για την υπενθύμιση ότι ακόμη και μέσα στις δυσκολίες υπάρχουν μέσα που μπορούν να μας στηρίξουν να αντιμετωπίσουμε πιθανές προκλήσεις.
Όταν χρειάζεται να ξαναγράψουμε την ιστορία της ζωής μας
Συχνά μεγαλώνουμε με μια συγκεκριμένη εικόνα για το πώς πρέπει να εξελιχθεί η ζωή. Όταν η πραγματικότητα αποκλίνει από αυτή την πορεία, είναι πιθανό να αισθανθούμε ότι αποτύχαμε. Ωστόσο, η ζωή σπάνια ακολουθεί μια ευθεία γραμμή. Όταν καταφέρνουμε να εντάξουμε τις δυσκολίες ως μέρος της προσωπικής μας διαδρομής και όχι ως το τέλος αυτής, αποκτούμε μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα και ισχυρότερη αίσθηση νοήματος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι δυσκολίες είναι επιθυμητές ή ότι «όλα γίνονται για κάποιο λόγο». Σημαίνει ότι οι άνθρωποι διαθέτουμε την ικανότητα να επαναπροσδιορίζουμε την ταυτότητά μας και να δημιουργούμε νέους στόχους, ακόμη και όταν η ζωή μάς αναγκάζει να εγκαταλείψουμε τους παλιούς. Η ιστορία μας δεν τελειώνει επειδή δεν εξελίχθηκε όπως περιμέναμε.
Χρειάζεται να κυνηγάμε συνεχώς την επιτυχία και την ευτυχία;
Ποιος ορίζει αν έχουμε επιτύχει; Αν είμαστε ευτυχισμένοι/-ες ή τι χρειάζεται για να φτάσουμε στα παραπάνω; Από ψυχολογική οπτική, η επιτυχία είναι η εναρμόνιση των επιτευγμάτων με τις βασικές προσωπικές αξίες του ατόμου, και όχι με εξωτερικά κριτήρια όπως ο πλούτος ή το κοινωνικό κύρος. Θεωρείται ως μια συνεχής διαδικασία ανάπτυξης, ανθεκτικότητας και υποκειμενικής ευημερίας και όχι ως ένας σταθερός, τελικός προορισμός. Στην ευτυχία από την άλλη, υπερτερούν τα θετικά συναισθήματα των αρνητικών, ενώ το άτομο βιώνει μια αίσθηση ικανοποίησης του συνόλου της ζωής του.
Η σύγχρονη κουλτούρα συχνά μεταφέρει το μήνυμα ότι η ευτυχία είναι ένας στόχος που πρέπει να κατακτήσουμε. Όμως η διαρκής προσπάθεια να αισθανόμαστε ευτυχισμένοι/-ες μπορεί, παραδόξως, να αυξήσει τη δυσφορία όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μας. Η ψυχική υγεία δεν χαρακτηρίζεται από την απουσία δυσάρεστων συναισθημάτων. Αντίθετα, περιλαμβάνει την ικανότητα να αναγνωρίζουμε, να αποδεχόμαστε και να διαχειριζόμαστε ολόκληρο το φάσμα των συναισθημάτων μας.
Η αποδοχή ότι η ζωή περιλαμβάνει και απώλειες, αβεβαιότητα και απογοήτευση δεν μας κάνει απαισιόδοξους/-ες. Μας βοηθά να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες με μεγαλύτερη ευελιξία και λιγότερη αυτοκριτική.
Όταν η ζωή αλλάζει πορεία
Η ζωή που είχαμε φανταστεί ίσως να μη συνέβη ποτέ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η ζωή που ζούμε τώρα ή αυτή που έχουμε μπροστά μας δεν έχει ή δεν μπορεί να αποκτήσει νόημα. Οι πιο δύσκολες περίοδοι της ζωής συχνά συμβάλλουν στην ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων, διαφορετικών προτεραιοτήτων και βαθύτερων σχέσεων. Όχι επειδή οι δυσκολίες δεν ήταν πραγματικές, αλλά επειδή η ανθρώπινη προσαρμοστικότητα είναι πολύ μεγαλύτερη απ' όσο συχνά πιστεύουμε.
Ίσως, λοιπόν, το ζητούμενο να μην είναι να προσπαθούμε πεισματικά να επιστρέψουμε στη ζωή που είχαμε σχεδιάσει και να μας τιμωρούμε για τη ζωή που έχουμε τώρα. Ίσως το ζητούμενο είναι να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να γνωρίσει τη ζωή που μπορεί ακόμη να δημιουργήσει.
Ενδεικτική βιβλιογραφία:
